Tiun ¤i prelegon mi diris antaª la 9-a Kongreso de Valensjo kaj Mursjo Esperanto Federacio la 4-an de aprilo de 1998, je la 17:30 horo. Mi esperas, ke vi ankaª ßuos la legadon!
| ¡Por qué en Esperanto? |
| Why in Esperanto!? |
Saluton, gesinjoroj, kaj dankon pro veni aªskulti mian prelegon muzikan.
Estas por mi honoro prelegi ¤i tie, en Kasteljono, pri ilustra kasteljonano, don Fransisko Tárrega EiÙea, naskißinto apude de ¤i tiu ¤efurbo, en urbeto Villareal de los Infantes .
En 1273 Reßo Jakobo I-a la Konkerinto ekstarigis sian tendaron ¤i tie, kiam li atakis Burianan, apudan urbon. Post sia venko li konstruigis palacon por siaj gefiloj, kapelon kaj vilaßon, kiun li nomis Vilaßo Reala de Geprincoj, tio estas, Villareal de los Infantes.
Preskaª ses jarcentojn poste, la 21-an de novembro de 1852, naskißis Francisco Tárrega Eixea, gitaristo kaj komponisto, pri kiu mi prelegas. Kiam mi estis dekdu-jaraßa kaj la Magaj Reßoj donacis gitaron al mi, la unuan pecon kiun mi lernis estis tiun mazurkon. Ties aªtoron tiam mi ne konis, sed nun mi lernis, ke ßi estas verko de Francisco Tárrega Eixea. Juna kaj ßentileta verko de la majstro.
Sed antaª mia prelego progesas, permesu al mi klarigi, ke mi ne estas koncertisto, sed instruisto pri gitaro. Ne ¤iu gitarludanto estas gitaristo. Mi ja havas konservatorian titolon, kaj scias pri la gitaro kaj mi povas instrui pri kion oni devas fari por finfine ludi ßin. Mi e¤ povas elpensi adekvatajn ekzercojn por superi konkretan malfacila¢on de gitarstudento. Tamen, mankas al mi la eblecon praktiki dum longaj horoj ¤iutage, perfektigi mian sonon, plorigi sesopon da kordoj, ßojigi ßin, vivigi mian instrumenton. Sekve, ne atendu koncerton el mi: nur povas mi oferti al vi prelegon, klarigon pri gitaro kaj kion faris per ßi unu el niaj plej bonaj civitanoj, krome, civitano de Kasteljono.
Sed por klarigi ¤ion ¤i bone, mi devas paroli kelkajn vortojn
pri gitaro mem. Dum mia unua prelego gitara kadre de la Eªropa
Forumo de Esperanto en 1997 en Valensjo, mi konstatis, ke oni ne 
konis multe pri gitaro. Permesu al mi klarigi pri mia muzikilo:
Gitaro estas muzikilo ißita el sitaro orienta, portita de muslimoj kiam ili invadis la Iberan Duoninsulon dum la oka jarcento. En ßia nuna stato, ßi havas ses kordojn najlonajn, tri el kiuj estas kovritaj de maldika fadeno metala, kiu ¤irkaªas tutan la kordon. Oni faras tion por pezigi la kordon tiel, ke ßia sono estas pli basa (aª malalta). La partoj de la gitaroj estas: kapo, masto kaj korpo En la korpo estas la koverto, meze de kie trovißas buÙo, tra kiu oni kutime povas legi la nomon de la faristo de la gitaro. Mia gitaro estas farita en Valensjo de Vicente Sanchís Badía, kaj mi a¤etis ßin en 1967. La kordoj estas fiksitaj al la kapo per *klavi§oj* kaj al ponto je sia alia fino. Estas 18 *trastoj* kaj duono laª la fingrejo por ke la fingroj trovu la ekzaktan lokon por ludi ekzaktan noton. Por ke kordoj sonu "malfermite" estas plastika peco nomita se§o, kiun antaªe oni faris el bestosto. Kiam mi volas, ke la kordaro sonu pli alte, mi povas meti fingran se§on metante la unuan fingron tra ¤iuj kordoj [LUDU AKORDON EN MI, KAJ POSTE SUPRENIGI ÏIN EN TRASTOJN TRIAN, KVINAN KAJ OKAN]. La kordoj estas nomitaj nombre: la unua, la dua, la tria, la kvara, la kvina kaj la sesa. La lastan oni ankaª nomas bordono kaj la unuan, prima. Prima faras kutime la kanton, kaj Bordono kutime faras la kontraªkanton, tio estas, akompanas la kanton. La aliaj kordoj donas harmonion al la tuto, kaj faras gitarmuzikon tiel ¤arma, pli aªskultinda ol tiu de aliaj kordaj instrumentoj kiujn ne plu oni aªskultas hodiaª, kiel ekzemple la ljuto, vihuela (aª manviolono, ludita instrumento ¤e altrangaj domoj de nia pasinteco, pro. viªela). Manviolono kaj gitaro konkuris jarcente en Hispanio, la unua ¤e gravuloj, la dua ¤e humilaj hejmoj kaj metiejoj (¤efe barbejoj). Finfine gitaro venkis, ¤efe danke al ciganaj flamenkaj kantoj, kiuj ne tute estas ciganaj..., sed tio estu temo por posta prelego. Mi nur diras nun, ke manviolono ne povus kanti tiel senriske: [LUDU FALSETON]. Se oni provus fari tion en manviolono, ßia koverto frakasißus. Ne, la temoj luditaj per manviolono sonas tiele: [LUDU KOMENCON DE PAVANO DE MILÁN]. Sed imagu tiun melodion piu delikate, malpli laªte, rompißema.
Sed se gitaro venkis konkuron kun manviolono en Hispanio, tiu estis pro la agado de multaj sennomaj ludantoj popolaj, post kiuj venis kelkaj gitaristoj famaj, inter kiuj elstaras Santjago de Mursja kaj Gaspar Sanz. Poste venis aliaj gitaristoj pri kiuj ni scias pli: Federico Moretti, Fernando Sor, Dionisio Aguado, Julián Arcas, kaj finfine, nia Francisco Tárrega Eixea. Estas ankaª aliaj nomoj, kelkaj el ili nehispanaj, kiel italoj Fernando Carulli, Maªro Giuliani aª Mateo Carcassi, ne forgesante germanon Johanon Kasparon Mertz kaj polon Wenceslaus Matjegka, inter multoj aliaj.
Kiam nia gitaristo naskißis, gitaro estis konata muzikilo en Hispanio, sed popola, ne kleriga.
Francisco de Asís Tárrega Eixea naskißis la 21-an de
novembro de 1852. Lia patro, Francisco Tárrega Tirado, estis pedelo,
kaj la patrino, Antonia Eixea, laboris kiel mendisto por apuda 
mona§inejo. Tial ili devis lasi etan Quiquet (pron. kiket') zorgita de mercenara
knabino. Iun tagon Quiquet multe ploris, kaj tiu malfeli¤a knabino
¢etis la bebon en apudan kanaleton! Najbaro tion vidis, kaj li kuris
¢us savante la vivon de la infaneto, sed li estis tre malsana dum multe
da tagoj, kaj io malbona atakis lian vidon, pri kiu li neniam tute
sanißis malgraª kelkaj operacioj. La knabino forlasis la urbon, neniu
vidis Ùin denove.
Baldaª post tio, la familio translokißis al ¤efurbo Kasteljono, kie la patro trovis postenon kiel pedelon ¤e Domo de Bono (Casa de Beneficencia). Kelkajn jarojn poste la patrino mortis, kaj la geinfanoj edukißis en domo kaj lernejo, sed ¤efe en strato.
La unua instruisto de nia Paco estis blindulo Cego de la Marina (pron. sego de la marina), la blindulo de la marbordo, ¤ar li kutime ludis la gitaron kaj almozpetis tie ßis kiam li sukcesis krei muzikan lernejon. Eta Quiquet sukcesis amikißi kun tiu blindulo, nomita Manuel González. Li instruis la infanon pri tiuj sonoj kiuj ¤armegis lin. Poste, S-ro Basilio Gómez instruis lin pri gitaro, kaj, finfine, Julián Arcas, plej grava gitaristo en sia tempo en Hispanio, ankaª instruis lin. Sed antaª tiam, la patro volis, ke la infano lernu muzikon serioze, kaj petis sal Sr-o Eª§enio Ruiz, ke li lernigu pri piano kaj solfao etan Fransiskon.
Julián Gavino Arcas estis naskißinta en María, urbeto de Almería, kaj lernis ludi gitaron kun sia patro laª metodo verkita de Dionisio Agªado Garsía -kies muzikon ankoraª oni lernas ¤e hispanaj konservatorioj-. Liaj koncertoprogramoj konsistis pleje el fantazioj verkitaj de li mem pri operaj temoj, variitaj temoj, kaj popolaj dancoj kaj kantoj por gitaro sola, kiuj elstarigis sian ludadon kaj gravecon. Gitaro estis ankoraª, tamen, negrava muzikilo, sed Julián Arcas jam estis grava artisto en tiutempa Hispanio. Soleá, Jota kaj Panaderos estis tre famaj verkoj de li. Mi ludos fragmenton de ¤iu el ili. Soleá estas unu el la originalaj paloj aª kantoj de flamenko, tiu hispancigana muziko. Mi ludos nun fragmenton de Jota Aragonesa, kiu inspiris samnoman verkon de Tárrega kelkajn jarojn poste. Finfine, Panaderos (panistoj) estas hispana danco, simila al sapateado aª Ùuadancado.
Tiu koncertisto vizitis Kasteljono kaj koncertis en Februaro de 1862. Nia Francisco estis impresiita, kaj S-ro Tárrega kaj siaj amikoj petis al koncertisto, ke li aªskultu al infano. Francisco Tárrega ludis tiel bele, ke la majstro konsentis instrui lin en Barcelono, kie li vivis.
La dekjaraßa infano iris tien post kelkaj monatoj..., sed kiam li alvenis la urbon, la majstro ne povis instrui lin, ¤ar li devis koncerti en Britio. Fakte li devis ludi antaª nobeluloj de Britio, kiel la Dukino de Kambrißo. La seniluziigo estis granda: li estis malri¤a knabo, kies patro elspezis tutan sian monon por sendi lin al urbego Barselono por ke genio muzika instruu al sia filo, sed tio ¤io senutila. Francisco Tárrega estis nur dekjaraßa, kaj en lia kapo eble komencis iluziega vivo, eble pensante, ke gitaro prenus fortunon al li, kaj dirite kaj farite: li forkuris el la loßejo amika, kaj komencis privatan ludkarieron ¤e kafejoj de Barselono. Li ludis en kelkaj kafejoj kaj restoracioj, kiel ekzemple tiu nomita Falcón (falkono), kaj poste la kafejanoj donacis monerojn al li.
Sed la gastigantoj kontaktis la patron, kaj tiu malfeli¤a homo malbonvendis hava¢ojn por iri ser¤i sian filon. Finfine li trovis lin surstrate, ludante la gitaron kune kun aliaj friponoj samjaraßaj kiel li. La patro ne havis monon por ke ili revenu al Kasteljono, kaj tial eta Quiquet devis ankoraª ludi surstrate por gajni sufi¤e da mono por la trajnbileto. Dum la reveno li devis plue ludi en la trajno mem, por pagi reston de vojaßo.
Post kiam ili revenis, la patro decidis oferi sin por la filo, kaj pagis faman instruiston pri muziko por ke li lernigu al lia filo pri muziko kaj piano, ¤ar gitaro estis tiutempe ne prestißa muzikilo. Eª§enio Ruiz, ankaª blindulo kiel menciita Cego de la Marina, baldaª konstatis, ke infana Francisco soifis pri muziko.
Tri jaroj poste, en 1865, li denove forkuris el sia hejmo, kaj iris piede al Valensjo, kie li alißis aron da ciganoj, kiuj protektis lin, kaj ili kantis kaj petis mono surstrate al promenantoj. La patro denove iris post la liberecana filo, kaj la bonulo devis piediri el ¤i tie ßis Valensjo. Tiam li devigis la filon reveni. Sed li forkuris denove al Valensjo. Dum lia dua estado en tiu urbo, estis grafo kiu volis protekti junan Fransiskon, sed liaj ciganaj amikoj ne volis renonci aªskulti lin, kaj ili invadis are la domon grafan. La mecenato, terurigita pro la aspekto de la aªskultantoj, devigis la gitariston elekti: aª protekto grafa aª cigana aªskultantaro. Quiket saße elektis la duan, kaj tiel finis ebla formala instruado kun multekostaj instruistoj. Sed vivo estis muziko por li, kaj muziko estis vivo, kiel ni vidos nun. Kelkaj monatoj poste, li revenis hejmen ¤ar la ekonomio familia malbonißis, kaj li kontribuis ißante pianisto en la Kazino de Burriana. En tiu kazino li konis S-ro Antonio Cánesa Mendayas , ri¤ulon lokan, kiu apogis lin mone. Li e¤ prenis junan Fransiskon kun si al Seviljo, kie li a¤etis bonan gitaron por li faritan de fama gitarfaristo Antonio de Torres. Tiu sinjoro estis tre grava en la historio de gitaro, ¤ar li faris la lastan reformon al gitaro, grandigante ßin, kaj tiu gitaro kiun ni konas hodiaª estis tiutempe konita en HIspanio kaj la mondo kiel la gitaro de Torres, ¤ar la normala gitaro estis pli malgranda kaj pli senvo¤a. Ankaª li estis la unua gitarfaristo kiu metis me§anikan klavi§aron kiel tiu ¤i [SIGNALU] en kapo de gitaro. Antaª li tiuj klavi§oj estis nur lignaj, tiel kiel oni ankoraª povas vidi -tre malofte- ¤e flamenkaj gitaroj-.
Kiam Francisco Tárrega estis 22-jaraßa, li finfine povis studi en la Konservatorio Reßa de Madrido. Li jam subtenis sin per muziko dum dek-kvar jaroj. Li studis tie solfaon, pianon kaj harmonion, sed la instruistoj ekkonis pri tiu gitaragado de sia disciplo, kaj la instruistaro invitis lin ludi solene por ili en la konservatorio, ¤ar sciante pri la amon de sia studento por muziko, amuzis ilin la ideo, ke li trovas utile ludi tiun popolan muzikilon anstataª pianon. Post la koncerto, S-ro Emilio Arrieta , Direktoro de la konservatorio kaj operisto, konsilis lin anstataªi neniam gitaron por piano, ¤ar lin impresis la ludado de la juna muzikisto. Post tiu sukceso, oni petis lin, ke li ludu en la grava Teatro Alhambra, en Madrido. Post sia alternativo en Teatro La Alhambra, Tárrega komencis serion de koncertoj sukcesaj, kiuj li haltis pro respekto al majstro kiam Julián Arcas denove koncertis en Kasteljono. En 1880 Luis de Soria, disciplo de Arcas kaj amiko de Tárrega, malsanißis kaj ne povis koncerti en Novelda, alikanta urbo. Li petis sian amikon, ke li ludu anstataª li. Post tiu koncerto, sufi¤e konata sinjoro de Novelda petis Tárregan aªskulti sian filinon, María Jozefino Rizo, kiu lernis gitarludon. Tiam komencis rilaton, kiu finis geedziße la sekvantan jaron. Sed antaª tio, Tárrega debutis en Teatro de Opero de Ljono kaj en la Odeon' de Parizo je la Ducentjarißo de la Morto de S-ro Pedro Calderón de la Barca , organizita de Internacia Komitato kies prezidanto estis Victor Hugo. Poste, li ankaª koncertis en Londono, sed tie li Ùatis nek lingvon, nek veteron nek nebulon. Estas rakonto pri sia ¤eesto tie. Post koncerto, on vidis, ke la majstro estis malgaja. Kio okazas al vi, majstro? Ãu mankas al vi la familio, via lando? Li diris, ke jes, kaj oni konsilis al li, ke li kaptu tiun malgajecon per muziko. Li tiam elpensis tiun ¤i temon, nomitan Larmo.
La kristnaskon de 1882 Tárrega edzißis kun María José Rizo, kaj ili vivis en Madrido, subtenante sin per kelkaj koncertoj kaj instruante la gitaron. Tamen, li ne gajnis multe da monon tiel, kaj baldaª ili translokißis al Barselono, kies intereso por gitaro superis tiun de Madrido, esperante ke ilia vivo facilißus. Inter siaj amikoj de Barselono estis, post kelke da tempo, Isaac Albéniz, Enrique Granados, Joaquín Malats kaj Pau Casals , mejlÙtonaj nomoj en nia muzika kaj kultura vivo.
Dum tiuj jaroj, aperis Doña Concha Martínez (pron. kon¤a martinez), kiu volis protekti la artiston. £i sukcesis konvinki la majstron, ke li loßu kune kun sia familio ¤e la domo de Doña Concha. £i vizitis Granadon kune kun la majstron, kaj tie li elpensis la temon por sia fama Memoroj el la Alhambro, kiun li komponis poste, kaj dedi¤is al sia amiko Alfred Cottin, franco kiun aranßis koncertojn por li en la ¤efurbo de Francio. La protekto de tiu Doña Concha daªris tri jarojn. Kvankam eble vi ¤iuj konas la pecon, mi ludos nun tiun menciitan pecon, Memoroj de la Alhambro.
En 1900 Tárrega vizitis Arßelon, kaj li aªdis ripetegan ritmon luditan je arabaj tamburoj. La venontan matenon, li komponis sian faman Danco Maªra. Tiujn jarojn ßis sia morto la 15-an de decembro de 1909 en Barcelono, estis plenaj el kompona¢oj kaj adaptoj de fama muziko en la gitaron.
Ni analizu kio estas la tiel nomitan skolo de Tárrega. Laª argentina gitaristo Julio Sagreras , ßi konsistas en kvar aspektoj:
En gitarludo ekzistas du malsimilaj manieroj elpensitaj de du grandaj amikoj: Fernando Sor kaj Dionisio Aguado. La unua ne uzis ungojn, dum la dua uzis ilin. La unua maniero estas pli sekura, la dua pli brila. Fernando Sor verkis duon gitaran kies unuan parton oni devas ludi unge, kaj duan parton, senunge. Sed pri tio, kio diris Tárrega? Unue, li ludis unge, sed iom post iom li tran¤is siajn ungojn, ßis, baldaª antaª sia morto, li diris, ke li trovis la ekzaktan longecon kaj formon de ungoj por bele ludi gitaron. Bedaªrinde, li ne lasis sian eltrovon skribitan, kaj nur lia frato Visento konis pri ßi; se estante li violonisto, ne gitaristo, ne povis rakonti la detalojn te§nikajn pri ßi. Tamen lia disciplo Emilio Pujol (pron. emiljo pujol') diris, ke la majstro havis tre malkreskigitajn ungojn je sia mano dekstra. Tial, ni povas konkludi, ke Tárrega ne sekvis al Sor aª al Aguado, sed sia sinteno estis inter tiuj du.
Nia demando estas triobla:
Tiun lastan oni povas nur supozi. Ni atingu konkludojn el la aliaj du respondoj.
La duan demandon ni prikonsideru nun:
prezentas
tremolon en siaj verkoj n-ro 19-a kaj 21-a, kiujn oni
publikigis kiam la majstro de Kasteljono estis dekdujaraßa
(1864). Tamen, antaªe ne ekzistis muzikan pecon kies entuto
estas tremolita. Tiusence oni asertas, ke Tárrega elpensis
novan formon muzikan: trémolon. Se ni komparas tiun tremolon en Nokturno, verko 19-a, de Regondi kun Memoroj pri la Alhambra, ni eble vidas, ke preludo kaj fina¢o sentremolaj detruas la senton enhavatan per la peco, dum la verko de Regondi petas ilin. Rilate al la alia verko de Regondi, la Variita temo, verko 21-a, ni vidas, ke ekzistas tremolo nur en la Tria Varia¢o (el kvar), kio konfirmas tiun ideon, ke ßis Tárrega venis, tremolo estis nur rimedo gitarluda, same kiel trilo aª rasgeo. Tamen, estas malfacile pensi, ke estas verkoj por gitara kiuj konsistas en nur rasgeo de komenco ßis fino -e¤ en flamenka muziko-, sed don Francisco pruvis per sia Memoroj el la Alhambro, ke ne estis sentaªga¢o komponi verkon tremolitan de komenco al fino, kun la estiminda rezulto, ke li sukcesis havi senfina sono ßis tiam rezervita al frotataj kordoj. Ni povas kompari tiun verkon kun aliaj de la sama komponisto, kiel ekzemple Sonßo! aª la Tremolo pri temo de Gottschalk, kaj eble ni atingos la konkludon evidentan, ke ili havas enkondukon kaj kodeton finan, escepte de Recuerdos de la Alhambra, kaj tamen tiu ¤i estas la plej disvastigata verko de nia kara majstro.
Tiel, restas la demando: Kion vere alportis Tárrega al gitaro? Ãu oni povas paroli pri antaª kaj post Tárrega? Certe jes! La bazo muzika de Tárrega estis tre solida. Li vidis tiun saman problemon, kiun Fernando Sor estis vidinta antaªe: por ludi bone, oni bezonas kompletan muzikan eksperton inkluzivante konon pri harmonio, komponado kaj piano, kune kun pasio fortega por gitaro. Tiuj kvalitoj kune kun fera sento por disciplino por studi portis lin al sukceso kiel koncertisto.
Francisco Tárrega estis timema vere, kaj tial li preferis ludi nur
por amikoj siaj; li krome estis tre kristana, profunde oferinta kaj ege
amanta siajn kunvivantojn. Dum li vivis, socio miris pri violino,
piano, kvaropo korda kaj or§estro kaj nenio plu. Estas mirinde, tial,
ke tiu Sarasate gitara -kiel kritikistoj nomis lin- atingis tiun
gravecon por si mem kaj por sia muzikilo, gitaro. Tio estis kion
Tárrega alportis: sian personon. Lia pasio pro gitaro kaj ebleco por
transdoni al aªskultantoj, kaj al publiko kaj al protektantoj kaj al siaj
propraj disciploj. Li fiaskis nur pri unu grava afero: li ne rigardis al
pasinteco gitara. Eble ¤ar li estis tro humila, li ne pensis, ke oni
devas defendi sin, sian kulturon, sian radikojn. Tárrega opiniis, ke
por inkluzivi gitaron inter la kleraj muzikiloj oni nepre devus
transkribi verkojn kreitajn por violono, violon¤elo, kaj piano de
gravaj majstroj kiel Johano Sebastjano Bach, W. A. Mozart, L. von
Beethoven, Federiko Chopin kaj tiel plu. Tio influis siajn disciplojn,
kiuj ankaª forgesis pri la ri¤a tradicio korda hispana el preskaª dek
jarcentoj, kaj sekve ili daªrigis transkribadon kaj kuraßigis elstaraj
komponistojn verki por gitaro.
Sed ili forgesis pri tiu estetiko de
Luys Milán, Alonso Mudarra, Gaspar Sanz, Santjago de Mursja kaj
multaj aliaj. Oni transkribis el klavikordo anstataª el ljuto.
Fransisko Tárrega profitis novan sintenon pri gitaro esprimita de Julián Arcas tra siaj verkoj. Tiu sinteno alproksimißis al popolaj kantoj, tiom, ke hodiaª oni ankaª memoras la gitaristo el Almería kiel unu el la plej bonaj gitaristoj flamenkaj ¤e kelkaj antologioj pri tiu gitarstilo. Muziko de Tárrega ankaª popolißis, sed ne estante li homo de la sudo, sed de la orienta parto de Hispanio, kvankam li verkis gracieman Malagueña-n, li ne lasis soleares, soleá, aª panaderos, sed li ja lasis al ni mirindan Grandan °oton, ¤e kies ludado gitaro kantas diversmaniere, kiel mi klopodos aªdigi vin nun por fini mian prelegon.
Kasteljono, la 4-an de aprilo de 1998
Jesuo de las Heras
Kaj al S-ro Francisko Tárrega Eixea, pro ¤io alia.
Reiri